Afyonkarahisar’ın İscehisar ilçesine bağlı Cevizli ve Bayat ilçesine bağlı Sağırlı köylerinin yürek burkan sevda öyküsüyle hayat bulan ve nesilden nesile aktarılan Al Fadimem türküsünün bilinmeyen gerçekleri, yapılan kapsamlı bir proje ile gün yüzüne çıkarıldı. Bu değerli halk müziği mirasının kökenlerine inen çalışma, türküye hayat veren Fadime ile Efe Kadir’in dokunaklı hikayesini ve zaman içindeki değişimini ortaya koydu.
TÜBİTAK Destekli Proje: Sözden Ezgiye Bir Sevda
Türk Dili ve Edebiyatı alanında TÜBİTAK 2204 – A Lise Öğrencileri Araştırma Projeleri Yarışması kapsamında, İscehisar Faruk Öksüz Anadolu İmam Hatip Lisesi’nden 12. sınıf öğrencisi Ertuğrul Meriç Boydemir, tarih öğretmeni Faruk Karakuş danışmanlığında önemli bir projeye imza attı. Proje, Al Fadimem türküsünün gerçek hikayesini ve ilk sözlerini birinci elden kaynaklarla derleyerek halk kültürünün yaşayan belleğini kayıt altına almayı amaçladı.
Halk Kültüründe Türkülerin Dönüşümü ve Al Fadimem Örneği
Araştırma, halk müziğimizin önemli bir parçası olan türkülerde zamanla meydana gelen söz ve anlam kaymalarını gözler önüne sermeyi hedefledi. Bu doğrultuda, Al Fadimem türküsünün ana kahramanları olan Fadime Bostan ve Efe Kadir ile aynı döneme tanıklık etmiş akrabaları ve komşularıyla yapılan derinlemesine görüşmeler, çalışmanın temelini oluşturdu. Bu tanıklıklar, türkülerin sadece birer ezgi olmadığını, aynı zamanda toplumsal hafızanın ve yaşanmışlıkların birer yansıması olduğunu kanıtlar nitelikteydi.
Bir Ayrılığın Türküye Dönüşen Yankısı
Yapılan görüşmeler, Efe Kadir’in yetim ve ekonomik zorluklar içinde olması nedeniyle Fadime ile evlenmek için gerekli maddi imkanlara sahip olmadığını ortaya koydu. Bu durum üzerine Efe Kadir, sevdiği kızı Fadime’yi kaçırmaya karar verdi. Fadime’nin de gönüllü olarak bu karara ortak olmasıyla kaçış gerçekleşti. Ancak o dönemde Fadime’nin yaşı resmi kayıtlarda küçük gösterildiği için Efe Kadir, Fadime’nin ailesinin şikayeti üzerine tutuklanarak cezaevine gönderildi. Fadime ise ailesi tarafından başka biriyle evlendirildi. Bu zorunlu ayrılık ve yaşanan acılar, Efe Kadir’in cezaevinde yaktığı ağıtlarla dile geldi ve ‘Al Fadimem’ bu dokunaklı ezgilerden biri olarak hafızalara kazındı.
40 Yıllık Ses Kaydı Tarihi Bir Kaynak Oldu
Projenin en dikkat çekici ve tarihi bulgularından biri, Efe Kadir’in kendi sesinden 40 yıl önce yapılmış bir ses kaydının ortaya çıkarılması oldu. 1985 yılında Belçika’da yaşayan oğlu Hasan Kilci’nin talebi üzerine kaydedilen bu nadide kaset, Efe Kadir’in türkünün dört kıtasını bizzat seslendirdiğini ortaya koydu. Ali Kalkan, Veli Kilci ve aile bireylerinin özenle sakladığı bu kayıt, türkünün ilk ve orijinal sözlerine ulaşmada paha biçilmez bir birincil kaynak niteliği taşıdı. Saha çalışmaları ve bu tarihi kayıt sayesinde, günümüzde bilinen sözlerden farklı olarak daha önce hiç kayıt altına alınmamış kıtalar da derlenerek türküdeki değişim net bir şekilde gözlemlendi. Bu çalışma, ‘Al Fadimem’ türküsünün kuşaktan kuşağa aktarılırken geçirdiği evrimi somut verilerle belgeleyerek halk müziği tarihimize önemli bir katkı sağladı.
